Wat is tbs? Controversiële maatregel onder de loep genomen

Tbs is een bijzondere maatregel binnen het Nederlandse strafrecht die wordt opgelegd aan mensen die een ernstig delict hebben begaan terwijl zij een psychische stoornis hadden. Het doel van tbs is tweeledig: enerzijds de bescherming van de samenleving door herhaling van ernstig strafbaar gedrag te voorkomen, en anderzijds het bieden van behandeling aan de dader. Dit onderscheidt tbs van een gewone gevangenisstraf. Waar een straf vooral vergelding en richt tbs zich op het verminderen van het recidiverisico door middel van psychiatrische behandeling, begeleiding en toezicht.

Veel mensen hebben de misvatting dat tbs een korte, tijdelijke maatregel is waarna een dader snel weer op vrije voeten komt. In de praktijk blijkt echter dat de duur van tbs vaak vele jaren kan bedragen en in sommige gevallen zelfs langer kan duren dan een equivalent gevangenisstraf. Dit komt doordat de maatregel blijft voortduren totdat een rechter oordeelt dat het gevaar dat van de betrokkene uitgaat voldoende is verminderd. Daarmee kan tbs effectief een vorm van langdurige vrijheidsbeneming worden, vooral bij ernstige psychische stoornissen en gevaarlijk gedrag.

In dit blogartikel van Juristenblog.nl gaan we verder in op de tbs-maatregel in Nederland. Liever snel inzicht? Lees dan de FAQ onderaan!

Geschiedenis en wettelijke betekenis van tbs

De terbeschikkingstelling werd in Nederland in 1928 voor het eerst formeel geïntroduceerd. Aanvankelijk was het bedoeld als preventieve maatregel tegen recidive bij mensen met een psychische stoornis. In de loop der tijd werd tbs steeds vaker toegepast en uitgebreid, met name met de invoering van tbs met dwangverpleging in 1994.

Definitie – tbs

Wat is tbs: betekenis uitgelegd

De term terbeschikkingstelling betekent letterlijk dat de dader “ter beschikking” van de staat wordt gesteld. In de context van het strafrecht houdt dit in dat de overheid verantwoordelijk wordt voor de behandeling en opvang van de persoon, meestal in een beschermde en beveiligde klinische omgeving. De maatregel kan worden gecombineerd met een gevangenisstraf, maar het is niet zelden zo dat de tbs‑behandeling langer duurt dan de opgelegde gevangenisstraf zelf.

Een belangrijk kenmerk van tbs is dat het geen strafrechtelijke sanctie in de klassieke zin is, maar een maatregel van bescherming en behandeling. De maatregel kan echter wel grote gevolgen hebben voor de individuele vrijheid van de betrokkene, aangezien deze jarenlang in een beveiligde instelling kan verblijven. Door de jaren heen is duidelijk geworden dat tbs meer is dan een tijdelijke straf. Volgens recente cijfers van TBS-Nederland (2024) verblijven gemiddeld ca 1.500 personen in tbs‑klinieken, met een gemiddelde duur van ongeveer 9 jaar. Voor sommige ernstig gestoorde daders kan dit zelfs langer zijn. Meer cijfers vind je hieronder:

Juridische analyse voorwaarden tbs-maatregel opleggen

In Nederland kan TBS alleen worden opgelegd wanneer aan de wettelijke vereisten voldaan worden. Volgens artikel 37a van het Wetboek van Strafrecht (Sr) kan de rechter een terbeschikkingstelling opleggen aan iemand die een ernstig delict heeft gepleegd en op het moment van het delict leed aan een gebrekkige ontwikkeling of een ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens. Deze stoornis moet zodanig zijn dat de veiligheid van anderen gevaar loopt. Zonder deze combinatie van delict en psychische problematiek kan tbs niet worden toegepast.

Daarnaast bepaalt artikel 37b Sr dat tbs kan worden gecombineerd met dwangverpleging. Dit gebeurt wanneer de veiligheid van de samenleving ernstig wordt bedreigd. Het artikel geeft de rechter ook de bevoegdheid om de uitvoering van deze verpleging te bepalen, bijvoorbeeld gelijktijdig met of na een gevangenisstraf. Dwangverpleging is bedoeld om de betrokkene effectief te behandelen terwijl het risico op herhaling wordt beperkt.

Duur tbs

De duur van tbs wordt geregeld in artikel 38d en 38e Sr. De basisduur is twee jaar, maar kan telkens worden verlengd met één of twee jaar zolang het gevaar voor de samenleving blijft bestaan. Voor TBS met voorwaarden geldt een maximale termijn van negen jaar, terwijl TBS met dwangverpleging soms langer kan duren, vooral bij ernstige misdrijven. De wet laat zo ruimte voor individuele beoordeling door de rechter, afhankelijk van de risico’s en behandelvoortgang.

Ten slotte schrijft het Wetboek van Strafvordering (artikelen 509g, 509h en 509i Sv) procedures voor om vast te stellen of TBS nodig is en hoe deze moet worden uitgevoerd. Zo kan een rechter een verdachte voor observatie naar een psychiatrische instelling sturen (art. 509g Sv), bepalen dat iemand wordt aangehouden voor hervatting van verpleging (art. 509h Sv) of proefverlof toestaan en controleren (art. 509i Sv). Deze artikelen zorgen ervoor dat TBS altijd zorgvuldig en juridisch correct wordt toegepast.

Hoe loopt een tbs‑traject?

Het traject van tbs begint meestal tijdens de strafzaak zelf. Als de officier van justitie of de rechtbank vermoedt dat er aanwijzingen zijn voor een psychische stoornis bij de verdachte, kan een deskundigenonderzoek worden uitgevoerd. Dit onderzoek vindt vaak plaats in het Pieter Baan Centrum (PBC), een gespecialiseerde observatiekliniek waar psychiatrische en psychologische onderzoeken worden uitgevoerd. In het PBC worden gedragsdeskundigen ingezet om vast te stellen welke stoornissen aanwezig zijn en wat het risico op recidive is.

Oordeel rechter bij tbs

Zodra de rechter tijdens de zitting tot de conclusie komt dat aan de wettelijke voorwaarden voor tbs is voldaan, kan hij de maatregel opleggen. Meestal gebeurt dit in combinatie met een gevangenisstraf, vooral als de betrokkene gedeeltelijk toerekeningsvatbaar is. In dat geval kan een lager gevangenisstrafpercentage worden gecombineerd met de tbs‑maatregel.

Definitie – Dwangverpleging

Wat is tbs? Dwangverpleging opleggen

Na oplegging begint de dwangverpleging of uitvoering onder voorwaarden. In de kliniek volgt een intensieve behandeling gericht op stabilisatie, inzicht, gedragsverandering en risicobeheersing. Na verloop van tijd kan de betrokkene stap voor stap vrijheden krijgen, bijvoorbeeld begeleid verlof, onbegeleid verlof en uiteindelijk transmuraal verblijf in de maatschappij. Aan elke fase zijn voorwaarden en toezicht gekoppeld.

Wanneer een tbs‑gestelde voldoende vooruitgang heeft geboekt en het risico op herhaling is verkleind, kan de rechter besluiten tot voorwaardelijke beëindiging van de tbs. Dit betekent dat de tbs beëindigd wordt onder voorwaarden en onder toezicht van de reclassering. In uitzonderlijke gevallen kan later worden besloten tot onvoorwaardelijke beëindiging, waarbij de betrokkene geen toezicht meer heeft en volledig terugkeert naar de samenleving.

Voorbeeld van terbeschikkingstelling in de praktijk: jurisprudentie

Om een goed beeld te krijgen van wat betekent tbs in de praktijk, is het behulpzaam om concrete uitspraken van rechters te bekijken. Hieronder volgen enkele recente voorbeelden met ECLI‑links en toelichting.

 10-jaar Tbs bij doodrijden op de A59

In een zaak (ECLI:NL:RBZWB:2023:8841) die in 2023 speelde, werd een 33‑jarige man door de rechtbank Zeeland‑West‑Brabant veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf en tbs met dwangverpleging nadat hij met extreem gevaarlijk rijgedrag een gezin van de A59 had gereden. De rechter oordeelde dat de verdachte door psychiatrische stoornissen medeverantwoordelijk was, maar niet volledig toerekeningsvatbaar. De combinatie van een lange gevangenisstraf en tbs was in deze situatie noodzakelijk om de samenleving te beschermen en de kans op herhaling te verminderen.

 Deze uitspraak laat zien dat tbs meestal gekoppeld is aan ernstige feiten en dat de rechter rekent op behandeling en toezicht om herhaling te voorkomen.

Moord in Den Haag en tbs met dwangverpleging

In 2024 veroordeelde de rechtbank Den Haag (ECLI:NL:RBDHA:2024:5528) een 57‑jarige man tot tien jaar cel en tbs met dwangverpleging voor de moord op een supermarktmedewerker. De rechter concludeerde dat de verdachte psychotisch was ten tijde van de daad en onderdeel uitmaakte van paranoïde wanen. Ondanks dat hij wist dat zijn handelingen strafbaar waren, bepaalde de rechtbank dat de stoornis mede zijn gedrag had beïnvloed. De tbs werd opgelegd om te voorkomen dat hij opnieuw een ernstig delict pleegt.

 In deze zaak toont de rechter duidelijke motivering: de combinatie van ernstige feiten en geestelijke stoornissen maakte een tbs‑maatregel noodzakelijk boven op de straf.

 Tindermoord: tbs na ernstige geweldsdelicten

Een andere spraakmakende zaak in 2022 betrof de zogenoemde Tindermoord (ECLI:NL:RBNNE:2022:4134). Hier werd een 27‑jarige man veroordeeld tot vijftien jaar gevangenisstraf en tbs met dwangverpleging. Hij had een studente doodgestoken en vervolgens brandgesticht. Deskundigen constateerden dat de verdachte twee aangeboren stoornissen had (autisme en ADHD) waardoor hij problemen had met emoties en impulscontrole. De rechtbank besloot dat tbs noodzakelijk was om risico’s op herhaling aan te pakken.

Deze uitspraak illustreert de combinatie van ernstige feiten, complexe psychiatrische problematiek en de lange duur van tbs.

Wanneer eindigt een tbs‑maatregel?

Het einde van een tbs‑maatregel kan op verschillende manieren plaatsvinden. De meest gebruikelijke route is dat de rechter na jaren van behandeling en evaluatie besluit dat de kans op herhaling voldoende is verminderd. In dat geval volgt een , hetgeen betekent dat de tbs eraan vasthangt zolang de voorwaarden worden nageleefd en het risico laag blijft.

Soms oordeelt een rechter dat de tbs niet langer noodzakelijk is en wordt de maatregel onvoorwaardelijk beëindigd. In dat geval valt de betrokkene niet langer onder tbs‑toezicht en heeft hij dezelfde rechten en plichten als iedere andere burger. Onvoorwaardelijke beëindiging komt echter relatief zelden voor en alleen na een voorafgaande periode van succesvol voorwaardelijk toezicht. In uitzonderlijke gevallen kan een tbs‑maatregel herleven. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer een persoon na beëindiging van de maatregel opnieuw een ernstig delict pleegt of zich niet houdt aan de voorwaarden. Dan kan de rechter besluiten de tbs opnieuw in te stellen en eventueel te verlengen.

Tbs en vermaatschappelijking: verlof en terugkeer

Een belangrijk onderdeel van de tbs‑behandeling is de geleidelijke overgang naar de maatschappij. Dit gebeurt door middel van verschillende soorten verlof, die de patiënt steeds meer vrijheid geven onder toezicht. In eerste instantie verloopt dit onder nauwgezette begeleiding binnen de kliniek. Pas als de patiënt voldoende stabiliteit heeft getoond, kan hij overige stappen zetten zoals onbegeleid verlof of transmuraal verblijf.

Bij transmuraal verlof is de patiënt fysiek buiten de kliniek, maar blijft de kliniek verantwoordelijk voor begeleiding en advies. De reclassering houdt toezicht, en de rechter blijft betrokken bij het beoordelen van risico’s. Dit proces kan jaren duren, afhankelijk van de behandeling en het gedrag van de tbs‑gestelde. Het uiteindelijke doel is altijd een veilige terugkeer naar de samenleving, maar alleen als de rechter overtuigd is dat recidive niet waarschijnlijk is.

 Recidive en effectiviteit van tbs

Een van de redenen dat tbs een belangrijk instrument is in het Nederlandse strafrecht, is de relatief gunstige impact op recidive. Cijfers van tbsnederland laten zien dat binnen vijf jaar na beëindiging van tbs minder dan 30% van ex‑tbs’ers opnieuw een ernstig delict pleegt. Meer dan 70% van de ex‑tbs’ers recidiveert dus niet binnen die periode.

Het risico op recidive wordt vaak beoordeeld door een psychiater of gedragsdeskundige bij de voorbereiding van een terbeschikkingstelling.

Deze cijfers benadrukken dat tbs effectiever kan zijn in het voorkomen van herhaling dan uitsluitend gevangenisstraf, met name bij mensen met complexe psychische stoornissen. Toch blijft het niet zonder kritiek en uitdagingen, zoals wachtlijsten voor opname en de lange duur van de behandeling.

Kritiek op tbs en maatschappelijke discussie

Hoewel tbs waardevolle bescherming biedt en recidive verlaagt, staat het systeem niet zonder kritiek. Binnen de praktijk en politiek klinkt regelmatig geluid dat tbs te lang duurt, dat de wachttijden voor klinische opname te hoog zijn en dat sommige patiënten jarenlang onder dwangverpleging blijven zonder uitzicht op vrijlating.

Zo klaagden advocaten in de media over de lange wachtrijen voor tbs‑klinieken, waardoor veroordeelden soms jaren in reguliere gevangenissen blijven omdat er geen behandelingsplek beschikbaar is. Dit roept vragen op over de effectiviteit en humane uitvoering van het systeem. Daarnaast wijzen deskundigen erop dat sommige tbs‑maatregelen, vooral bij complexe psychiatrische stoornissen, misschien meer gericht zijn op opvang dan op daadwerkelijke behandeling.

Sommige maatschappelijke groepen en wetenschappers pleiten voor versterkte ondersteuning van Langdurige Forensisch Psychiatrische Zorg (LFPZ), een vorm van zorg voor tbs‑patiënten waarbij volledige maatschappelijke integratie niet haalbaar is vanwege blijvende risico’s, maar waarvoor een strakkere zorgstructuur nodig is.

 Slotbeschouwing

Tbs is een uniek en complex onderdeel van het Nederlandse strafrecht dat straf, behandeling en maatschappelijke bescherming combineert. De maatregel gaat veel verder dan een gewone gevangenisstraf en kan jarenlang duren, mede afhankelijk van de ernst van de psychische stoornis en het risico op herhaling.

Hoewel de term terbeschikkingstelling vaak onterecht wordt opgevat als een verkapte en lichtere straf, is de daadwerkelijke betekenis veel breder: het is een maatregel die veiligheid en gedragsverandering samenbrengt. De chirurgische combinatie van behandeling, beveiliging en toezicht maakt tbs tot een belangrijk instrument in de aanpak van zware gewelds‑ en zedendelicten. De maatschappelijke discussie over tbs blijft levendig, met aandacht voor wachttijden, behandelcapaciteit en humane uitvoering. Juist daarom is het essentieel dat de discussie wordt gevoerd op basis van feiten, cijfers en concrete jurisprudentie, zodat de balans tussen veiligheid en individuele rechten eerlijk wordt gewogen.

FAQ – TBS uitgelegd